Prehabilitacja żywieniowa jako filar medycyny okołooperacyjnej i terapii chorób przewodu pokarmowego – od oceny ryzyka niedożywienia do poprawy rokowania pacjenta
Prehabilitacja żywieniowa stanowi jeden z kluczowych elementów współczesnej opieki nad pacjentem przygotowywanym do leczenia zabiegowego, onkologicznego oraz terapii chorób przewodu pokarmowego. Jej nadrzędnym celem jest optymalizacja stanu odżywienia i poprawa rezerw metabolicznych organizmu przed wystąpieniem stresu związanego z leczeniem.
Niedożywienie związane z chorobą jest niezależnym czynnikiem zwiększającym ryzyko powikłań, wydłużonej hospitalizacji, gorszej tolerancji terapii oraz pogorszenia jakości życia pacjenta. Dlatego wczesna identyfikacja ryzyka żywieniowego przy użyciu wystandaryzowanych narzędzi przesiewowych oraz szybkie wdrożenie odpowiedniej interwencji dietetycznej powinny stanowić standard postępowania klinicznego.
Kompleksowa prehabilitacja obejmuje poradnictwo żywieniowe, stosowanie doustnych suplementów pokarmowych (ONS), żywienie dojelitowe lub pozajelitowe, a także aktywność fizyczną i wsparcie psychologiczne. Coraz liczniejsze dane naukowe wskazują, że odpowiednio przygotowany pacjent lepiej toleruje leczenie, rzadziej doświadcza powikłań i szybciej powraca do sprawności.
Leczenie zaczyna się przed leczeniem
Współczesna medycyna coraz większy nacisk kładzie na przygotowanie pacjenta jeszcze przed rozpoczęciem właściwego leczenia. Dotyczy to szczególnie chorych gastroenterologicznych i onkologicznych, u których ryzyko niedożywienia jest wysokie z uwagi na ograniczenie podaży pokarmu, zaburzenia trawienia i wchłaniania, przewlekły stan zapalny oraz nasilony katabolizm.
Prehabilitacja żywieniowa ma za zadanie poprawić zdolność organizmu do odpowiedzi na stres związany z operacją, leczeniem przeciwnowotworowym czy ciężkim przebiegiem choroby. Jest to działanie wyprzedzające, którego efekty mają bezpośredni wpływ na bezpieczeństwo oraz skuteczność terapii.
Znaczenie wczesnej diagnostyki niedożywienia
Każdy pacjent kwalifikowany do leczenia powinien zostać oceniony pod kątem ryzyka niedożywienia. W praktyce klinicznej wykorzystuje się m.in.:
- NRS-2002 – zalecany u pacjentów hospitalizowanych,
- MUST – stosowany szczególnie w opiece ambulatoryjnej,
- SGA – kompleksowa subiektywna ocena stanu odżywienia,
- kryteria GLIM – obecny międzynarodowy standard rozpoznawania niedożywienia.
Ocena obejmuje między innymi utratę masy ciała, BMI, ilość spożywanego pokarmu, obecność stanu zapalnego oraz ocenę masy i funkcji mięśniowej.
Indywidualna terapia żywieniowa – droga do lepszych wyników leczenia
Strategia postępowania powinna być dostosowana do stanu klinicznego pacjenta oraz możliwości wykorzystania przewodu pokarmowego.
Najważniejsze metody interwencji obejmują:
1. Poradnictwo dietetyczne
Modyfikację codziennej diety w celu zwiększenia podaży energii, białka i niezbędnych składników odżywczych.
2. Doustne suplementy pokarmowe (ONS)
Stosowane w sytuacji, gdy dieta naturalna nie pozwala na pokrycie zapotrzebowania organizmu.
3. Żywienie dojelitowe
Preferowana droga leczenia żywieniowego u pacjentów z zachowaną funkcją przewodu pokarmowego.
4. Żywienie pozajelitowe
Wskazane wtedy, gdy żywienie drogą przewodu pokarmowego jest niemożliwe lub niewystarczające.
U większości pacjentów chorujących przewlekle zalecana podaż wynosi około 25–30 kcal/kg masy ciała na dobę oraz 1,2–1,5 g białka/kg masy ciała na dobę, z koniecznością indywidualizacji zależnie od stanu klinicznego.
Pacjent gastroenterologiczny – pacjent szczególnego ryzyka
Szczególnie istotne jest wdrożenie prehabilitacji u osób z nowotworami przewodu pokarmowego, chorobami zapalnymi jelit, przewlekłymi chorobami trzustki i wątroby, zespołami złego wchłaniania oraz przed rozległymi zabiegami chirurgicznymi.
Odpowiednio prowadzona terapia żywieniowa może przyczynić się do:
- redukcji powikłań okołooperacyjnych,
- poprawy gojenia tkanek,
- ograniczenia liczby zakażeń,
- lepszej tolerancji leczenia onkologicznego,
- skrócenia czasu hospitalizacji,
- poprawy jakości życia i szybszego powrotu do sprawności.
Prehabilitacja – interdyscyplinarna inwestycja w zdrowienie pacjenta
Największą skuteczność osiąga się dzięki połączeniu właściwej terapii żywieniowej z odpowiednio dobraną aktywnością fizyczną, optymalizacją leczenia chorób współistniejących oraz wsparciem psychologicznym.
Prehabilitacja wymaga współpracy lekarza, dietetyka klinicznego, pielęgniarki, fizjoterapeuty oraz – przede wszystkim – aktywnego udziału samego pacjenta.
Wnioski
Prehabilitacja żywieniowa nie jest dodatkiem do leczenia, lecz jego integralną częścią. Wczesna identyfikacja niedożywienia i szybkie wdrożenie celowanej interwencji żywieniowej pozwalają poprawić tolerancję terapii, zmniejszyć liczbę powikłań i zwiększyć szansę na pomyślne leczenie.
Najlepsze wyniki osiągamy wtedy, gdy przygotowanie pacjenta rozpoczyna się zanim pojawi się pierwszy skalpel, pierwsza dawka chemioterapii czy pierwsze powikłanie choroby. Leczenie zaczyna się od właściwego przygotowania organizmu.
Autor: mgr Anna Święcka
Dietetyk kliniczny, specjalista żywienia zbiorowego
Piśmiennictwo:
- Cederholm T., Jensen G.L., Correia M.I.T.D. i wsp. GLIM criteria for the diagnosis of malnutrition – A consensus report from the global clinical nutrition community. Clinical Nutrition, 2019.
- Weimann A., Braga M., Carli F. i wsp. ESPEN practical guideline: Clinical nutrition in surgery. Clinical Nutrition, 2021.
- Arends J., Bachmann P., Baracos V. i wsp. ESPEN guidelines on nutrition in cancer patients. Clinical Nutrition, 2017.
- Bischoff S.C., Austin P., Boeykens K. i wsp. ESPEN guideline on home enteral nutrition. Clinical Nutrition, 2020.
- Singer P., Blaser A.R., Berger M.M. i wsp. ESPEN guideline on clinical nutrition in the intensive care unit. Clinical Nutrition, 2019.